احكام است . و بعضى گفته‌اند كه حكمت اعم از كتاب و سنّت و هر چيزيست كه خداوند تعالى آن را اراده نموده ، پس حكمت آن علم و دانش چنانست كه عمل مىشود بر او در آنچه اختيار و يا اجتناب شود از امور دين و دنيا . وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ يعنى : نبودند قبل از بعثت محمّد ( ص ) بسوى ايشان مگر در عدول از حق و رفتن از دين بطور ظهور و آشكارايى « 1 » . وَ آخَرِينَ مِنْهُمْ يعنى : بياموزد ديگران از مؤمنان . لَمَّا يَلْحَقُوا بِهِمْ و ايشان تمام افرادى هستند كه بعد از صحابه و حاضرين آن زمان خواهند آمد تا روز قيامت ، پس بدرستى كه خداوند سبحان برانگيخت بسوى ايشان پيامبرش را و شريعت او لازم ايشانست گر چه ملحق به زمان صحابه نبودند ، و اين گفته مجاهد و ابن زيد است . ابن عمر و سعيد بن جبير گفته‌اند آخَرِينَ مِنْهُمْ عجمها و هر كسى است كه بلغت عرب سخن نگويد ، زيرا پيامبر اسلام مبعوث بسوى مردمى كه او را ديده و زمان او را درك كرده و بسوى تمام افراديست كه بعد از ايشان از عرب و عجم بيايند ، و اين از ابى جعفر عليه السلام هم روايت شده ، و روايت شده كه پيامبر ( ص ) اين آيه را تلاوت فرمود پس به آن حضرت عرض شد كيانند اينها ، پس دست مبارك خود را بر كتف و شانه سلمان گذارد ، و فرمود : اگر ايمان در ستاره ثريّا باشد هر آينه به آن خواهند رسيد مردانى

--> ( 1 ) ابو على صاحب تفسير ان كانوا را در اعراب « ان » مخفّفه گرفته و در اينجا ان نافيه ، و ما هم ناچار آن را ترجمه كرديم ، و حق همان ان مخفّفه است كه با معنى و سياق آيه هم تناسب دارد . مترجم